काठमाडौँ । अल्बानियाले देशमा भ्रष्टाचार कम गर्ने उद्देश्यले २०२५ मा विश्वको पहिलो कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) 'डिएला' लाई मन्त्री बनाएको थियो । यद्यपि, अब एउटा ठूलो विवाद उत्पन्न भएको छ । डिएला सिर्जना गर्ने राष्ट्रिय सूचना एजेन्सीका दुई प्रमुख अधिकारीहरू आफैं भ्रष्टाचारको आरोपमा फसेका छन् ।

राष्ट्रिय सूचना एजेन्सीका निर्देशक र उपनिर्देशकलाई घरमै नजरबन्दमा राखिएको छ । उनीहरूमाथि धम्की दिएर ठेक्का हेरफेर गरेको, घुस लिएको र आपराधिक संगठनसँग सम्बन्ध राखेको आरोप छ । यो सरकारको डिजिटल पूर्वाधार व्यवस्थापन गर्ने एजेन्सी हो । यो सम्पूर्ण घटनाले सरकारको भ्रष्टाचार विरोधी अभियानमाथि प्रश्न उठाएको छ ।

यी अधिकारीहरूविरुद्ध अहिलेसम्म कुनै औपचारिक आरोप लगाइएको छैन । प्रधानमन्त्री रामाले अनुसन्धान पूरा नभएसम्म टिप्पणी नगर्ने बताए । अल्बानिया युरोपेली संघमा प्रवेशको प्रयास गरिरहेको छ र भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु यसको लागि पूर्वशर्त हो । भ्रष्टाचारको आरोप पछि, डिएलालाई प्रमाण लुकाउन वा हेरफेर गर्न प्रोग्राम गर्न सकिन्छ कि भनेर प्रश्नहरू उठेका छन् ।

डिएला परम्परागत अल्बेनियाली पोशाकमा सजिएको भर्चुअल अवतार हो । विगत एक वर्षदेखि, डिएलाले धेरै अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा बोलेकी छिन् र विश्वव्यापी रूपमा सरकारी काममा एआईको प्रयोगलाई प्रवर्द्धन गरिरहेकी छिन् । सेप्टेम्बरमा, डिएलाले अल्बेनियाली संसदलाई भिडियो मार्फत उनी मानव नभएको, त्यसैले उनको कुनै व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा वा स्वार्थी मनसाय छैन । उनीसँग निष्पक्ष रूपमा नागरिकहरूको सेवा गर्न समर्पित डेटा, ज्ञान र एल्गोरिदमहरू मात्र छन् । उनले भ्रष्टाचारको आरोपमा आफ्नो दुःख व्यक्त गरिन् ।

डिएलाले नागरिकहरूलाई कागजात जारी गर्ने वा नियुक्ति बुक गर्ने जस्ता सरकारी सेवाहरू अनलाइन पहुँच गर्न मद्दत गर्ने गरेकी छन् । पहिले, अधिकारीहरूले कामहरू गर्न घूस तिर्नुपर्थ्यो, तर यो अभ्यास अब चरणबद्ध रूपमा बन्द हुँदैछ । चाँडै, डिएलाले सरकारी ठेक्काहरूको लागि आवेदनहरूको मूल्याङ्कन गर्नेछिन् र डेटाको आधारमा, सबैभन्दा योग्य बोलीकर्ता निर्धारण गर्नेछिन् । यसको कामको लेखा परीक्षण गर्न सकिन्छ ।

प्रधानमन्त्री रामाले सार्वजनिक खरिदमा पारदर्शिता ल्याउन यसलाई डिएला (प्रकाश) नाम दिए । रामाले अल्बानिया 'दुई दाजुभाइको देश' हो, जहाँ निष्पक्ष सम्बन्ध कायम राख्न गाह्रो छ । अल्बेनियाली सरकारले इयूलाई देखाउन डिएला प्रयोग गरिरहेको छ ।

युनिटले पूर्व राष्ट्रपति, तिराना मेयर र उपप्रधानमन्त्री बेलिन्डा बालुकु (रामाको नजिकको सहयोगी) बारे पनि अनुसन्धान गरिरहेको छ । बालुकुमाथि प्रमुख पूर्वाधार परियोजनाहरूको लागि रकम दुरुपयोग गरेको आरोप छ र विपक्षीहरूले उनको संसदीय उन्मुक्ति हटाउन माग गरिरहेका छन् । रामाले यस विषयमा टिप्पणी गर्न अस्वीकार गरे । भ्रष्टाचारको आरोपले विरोध प्रदर्शनलाई बढावा दिएको छ र गत महिना प्रदर्शनकारीहरूले पेट्रोल बमले आक्रमण गरे र सरकारको राजीनामा मागेका छन्  ।

डिएलाले भ्रष्टाचारलाई कति कम गरेको छ भनेर मापन गर्न गाह्रो छ किनभने यो पत्ता लगाउनमा होइन, रोकथाममा केन्द्रित छ । विज्ञहरू यो इयूलाई भ्रष्टाचारसँग लडिरहेको देखाउने रामाको तरिका हो ।

प्रधानमन्त्री रामाले गत वर्ष अक्टोबरमा एक अनौठो र रोचक घोषणा गरेका थिए । उनले विश्वकी पहिलो एआई मन्त्री डिएला अहिले गर्भवती भएको बताए । उनी ८३ बच्चाहरूको अपेक्षा गरिरहेकी छिन् । यी बच्चाहरू डिजिटल सहायक हुनेछन् जसले अल्बेनियाली संसदमा सत्तारूढ समाजवादी पार्टीका ८३ सांसदहरूलाई सहयोग गर्नेछन् ।

रामाले बर्लिनमा भएको ग्लोबल डायलग फोरममा यो बयान दिएका थिए । उनले मजाक गर्दै भने- 'पहिलो पटक, डिएला गर्भवती छिन् र उनका ८३ बच्चाहरू छन् ।' यी ८३ एआई सहायकहरूले संसदीय बैठकहरूमा भाग लिनेछन्, प्रत्येक छलफल र कार्यक्रमको रेकर्ड राख्नेछन् । यदि सांसदहरू सत्रबाट अनुपस्थित छन् भने तिनीहरूले उनीहरूलाई सूचित गर्नेछन् र आवश्यक परेमा, कुनै मुद्दामा कसरी प्रतिक्रिया दिने वा कसको आलोचना गर्ने भन्ने बारे सुझावहरू प्रदान गर्नेछन् ।

उदाहरण दिँदै रामाले भने- 'यदि तपाईं कफीको लागि बाहिर जानुभयो र काममा फर्कन बिर्सनुभयो भने, यो बच्चाले तपाईंलाई तपाईं टाढा हुँदा के भनिएको थियो र तपाईंले कसलाई प्रतिआक्रमण गर्नुपर्छ भनेर बताउनेछ ।'  सम्पूर्ण प्रणाली २०२६ को अन्त्यसम्ममा पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउनेछ। यो हाल विकास चरणमा छ ।

अल्बानिया लामो समयदेखि भ्रष्टाचारसँग संघर्ष गरिरहेको छ । धेरै इयू रिपोर्टहरूले अल्बानियामा भ्रष्टाचार तल्लो तहमा मात्र नभई राजनीतिज्ञ, मन्त्री र वरिष्ठ अधिकारीहरू सम्मिलित उच्च तहमा पनि फैलिएको बताएका छन् । इयूले बारम्बार यदि अल्बानिया २०३० सम्ममा इयू सदस्य बन्न चाहन्छ भने, भ्रष्टाचार उन्मूलन गर्न र न्यायपालिकालाई बलियो बनाउन तत्काल र ठोस कदम चाल्नु पर्ने बताउदै आएको छ । यही कारणले गर्दा रामा सरकारले अब सुधारहरूप्रति गम्भीर छ भनी अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रदर्शन गर्न एआई जस्ता नयाँ पहलहरू पछ्याउँदैछ ।

प्रधानमन्त्री रामाले मे २०२५ मा ऐतिहासिक चौथो जनादेश प्राप्त गरे, त्यसपछि उनले २०३० सम्ममा अल्बानिया इयूमा सामेल हुने वाचा गरे ।